تاریخ دادنامه: ۱۴۰۵/۳/۱۹ شماره دادنامه: ۱۴۰۵۳۱۳۹۰۰۰۰۶۸۳۸۵۶
شماره پرونده: ۰۲۰۴۶۶۳ـ ۰۲۰۷۱۳۷ـ ۰۳۰۱۵۲۹ـ ۰۳۰۲۲۰۴ـ ۰۳۰۱۲۵۹ ۰۱۰۶۶۶۷ـ ۰۲۰۰۴۵۸ـ ۰۲۰۴۷۹۸ـ ۰۲۰۵۴۶۷ـ ۰۲۰۵۴۷۹ـ ۰۲۰۶۹۶۳ـ ۰۲۰۵۴۶۹
مرجع رسیدگی: هیئت عمومی دیوان عدالت اداری
شاکیان: آقایان و خانم ها مهدی رضاکاظمی ـ امین شهنی نژادپورـ امیرمحمد عبدالمحمدزاده کیوان رمضانی ـ فرهاد محمدی ـ محمدمهدی فلاحی، آذین برومند خشکبیجاری با وکالت سیدعلی پنج تنی ـ زهرا محمدی ـ نرگس خوش صدا ـ سمیرا عاشوری ـ یاسمن اسلامی دهکردی با وکالت تیمور خدادوستان شهرکی ـ سبا تبریزچی با وکالت محمد فرهاد بختیاریان
طرف شکایت: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
موضوع شکایت و خواسته: ابطال بند یک بخشنامه شماره ۱۰۰/۱۳۵۵ مورخ ۱۴۰۱/۱۰/۱۹ و ابطال بند ۲ نامه شماره ۴۰۱/۱۱۲۲۵/م مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
گردش کار: شاکیان به موجب دادخواست های جداگانه ای ابطال بند یک بخشنامه شماره ۱۰۰/۱۳۵۵ مورخ ۱۴۰۱/۱۰/۱۹ و ابطال بند ۲ نامه شماره ۴۰۱/۱۱۲۲۵/م مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را خواستار شده اند و در جهت تبیین خواسته اجمالاً به طور خلاصه اعلام کرده اند که:
"تمامی دانشجویان دانشگاه سراسری، تعهّدی به نام سال های تعهّد به خدمت دارند. با توجه به سهمیه قبولی کنکورشان، برای منطقه یک برابر با سال های تحصیل و برای منطقه دو، دو برابر سال های تحصیل می‌باشد. به مدّت سال های طولانی، تعهّد به خدمت برای تمام دانش آموختگان قابل خریداری بوده است. لکن به دنبال بخشنامه ای که در خصوص ساماندهی ایفای تعهّدات آموزش رایگان که در آبان ۱۴۰۱ ابلاغ شده بود، دو تغییر اساسی ایجاد شد: افزایش قیمت خرید تعهّد و اجبار دانش آموختگان با سهمیه قبولی مناطق دو و سه به ارائه خدمت به مدّت یک برابر سال های تحصیل و اجازه خرید سال های تعهّد به خدمت به مدّت یک برابر سال های تحصیل رایگان (نه تمام سال ها). بسیاری از دانش آموختگان با سال ورودی مشابه اینجانبان و حتی سال های بعدتر، تمامی سال های تعهّد به خدمت خود را به راحتی قبل از ابلاغ بخشنامه خریده اند. این مسأله تا قبل از صدور بخشنامه مورد اشاره انجام می شده و دانش آموختگان و دانشجویان مدارک خود را آزاد می کردند، اما اکنون اجازه این کار داده نمی‌شود، درحالی که زمان شروع تحصیل تعهّدی مبنی بر حضور اجباری و غیرقابل خرید بودن مدرک داده نشده است و پرواضح است صدور این بخشنامه مغایر با حقوق مکتسبه دانشجویان بوده و نمی‌توان به حقوق به وجود آمده افراد لطمه زد و با آینده دانشجویان بازی کرد، چه این که دانشجو در ابتدای ورود به دانشگاه محل تحصیل با شرایط و ضوابط موجود برای خود راهی ترسیم کرده و با تصمیماتی نظیر این بخشنامه مورد تضییع حق قرار می گیرند. به عبارتی امکان خرید تمام تعهّد خدمت برای دانش آموختگان منطقه دو و سه وجود ندارد اما دانش آموختگان منطقه یک می‌توانند همه سال های تعهّدشان را خریداری نمایند. از سویی دیگر، اگر قرار بر اجرای عادلانه قانون باشد باید از یک سال مشخص و برای همه دانش آموختگان آن سال و با آگاهی کامل آنها باشد تا بتوانند با آگاهی و علم بر این قانون تصمیم‌گیری برای انتخاب دانشگاه خود کنند. لذا با استناد به ماده ۴ قانون مدنی که تصریح گردیده اثر قانون نسبت به آتیه است و نسبت به ماقبل خود اثر ندارد، ابطال مقرره های مورد شکایت مورد درخواست می‌باشد."
در پی اخطار رفع نقصی که از طرف دفتر هیئت عمومی دیوان عدالت اداری برای آقای سیدعلی پنج تنی وکیل خانم آذین برومند خشکبیجاری ارسال شد وی به موجب لایحه ای که به شماره ۳۱۷۹۰۹۸ مورخ ۱۴۰۲/۷/۱۶ ثبت دفتر اندیکاتور هیئت عمومی شده به طور خلاصه اعلام کرده است است که:
"بخشنامه مورد شکایت مغایر با اصل حاکمیت اراده و حقوق مکتسبه موکل و ماده ۴ از قانون مدنی، ماده ۷ از قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی و ماده ۴ آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده ۷ موضوع لایحه قانونی اصلاح مواد ۷ و ۸ قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی است و پرداخت هزینه آموزش رایگان و جبران هزینه‌های دولت یکی از طرق ایفای تعهّد مقرر می‌باشد که بخشنامه مورد شکایت متأسفانه امکان خرید تعهّد خدمت را از موکل سلب نموده که همین مهم سبب طرح دعوی حاضر بوده است."
متن مقرره های مورد شکایت به شرح زیر است:
" الف ـ بخشنامه شماره ۱۰۰/۱۳۵۵ مورخ ۱۴۰۱/۱۰/۱۹ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
رییس/ سرپرست دانشگاه/ دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ...
رئیس دانشگاه علوم پزشکی ارتش
رئیس دانشگاه شاهد
رئیس دانشگاه علوم پزشکی بقیه ا... (عج)
مدیرعامل سازمان انتقال خون
رئیس مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی
رئیس انستیتو پاستور ایران
رئیس مرکز آموزشی، درمانی و تحقیقاتی قلب و عروق شهید رجایی
رئیس دانشگاه تربیت مدرس
با سلام و احترام
پیرو بخشنامه محرمانه در خصوص ساماندهی ایفای تعهّدات آموزش رایگان و نحوه صدور گواهی اتمام تعهّدات به تاریخ ۱۴۰۱/۸/۲۲، به آگاهی می رساند هدف از بخشنامه مذکور، استفاده بهینه از نیروی انسانی مورد نیاز کشور، توزیع عادلانه نیروی انسانی و بهره مندی همه آحاد جامعه، خصوصاً مناطق کم برخوردار از دانش آموختگان حوزه علوم پزشکی بوده است، لذا در راستای این بخشنامه موارد زیر تصریح می‌شود:
۱ـ هدف قانونگذار، ایفای تعهّدات دانش آموختگان برخوردار از سهمیه مناطق ۲ و ۳ در مناطق کم برخوردار بوده است. براساس مصوبات، کلّیه دانش آموختگان بهره مند از آموزش رایگان با سهمیه مناطق ۲ و ۳، لازم است به میزان یک برابر مدّت تحصیل در استان مورد تعهّد یا مناطق محروم تر خدمت نمایند، بنابراین صدور نامه عدم نیاز ایفای تعهّدات آموزش رایگان از سوی دانشگاه ها و همچنین امکان خرید تعهّدات دانشجویان در حین تحصیل، از تاریخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ میسّر نمی‌باشد.
۲ـ محاسبه مبالغ و هزینه اعلام شده برای خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، مطابق نامه مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ به صورت سالیانه محاسبه می‌شود.
۳ـ هزینه محاسبه شده برای خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان مقطع کارشناسی ارشد برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، سالیانه مبلغ ۲۴۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال (۲۴ میلیون تومان) و برای هر نیم سال مبلغ ۱۲۰/۰۰۰/۰۰۰ریال (۱۲ میلیون تومان) اعلام می‌شود.
۴ـ مبنای محاسبه خسارت و هزینه‌های ناظر به انصراف و اخراج کلّیه دانشجویان، مطابق هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان بوده و براساس مبالغ جدول زیر محاسبه می‌شود.
ردیف ـ مقطع/ رشته ـ مبالعغ هزینه سالانه (به ریال)
۱ـ کاردانی ـ ۱۴۰/۰۰۰/۰۰۰.
۲ـ کارشناسی ـ ۱۵۰/۰۰۰/۰۰۰.
۳ـ پزشکی ـ ۳۰۰/۰۰۰/۰۰۰.
۴ـ دندانپزشکی ـ ۳۴۰/۰۰۰/۰۰۰.
۵ ـ داروسازی ـ ۲۸۰/۰۰۰/۰۰۰.
۶ ـ کارشناسی ارشد ـ ۲۴۰/۰۰۰/۰۰۰.
۵ ـ منظور از «پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه منطقه» قید شده در ردیف ۵ بخشنامه مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲؛ سهمیه های منطقه یک/ آزاد، شاهد/ ایثارگر و رزمنده می‌باشد، لذا از سال تحصیلی ۱۴۰۳ـ۱۴۰۲ به بعد، پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه های منطقه یک/ آزاد، شاهد/ ایثارگر و رزمنده که مایل به استفاده از تحصیلات آموزش رایگان نمی‌باشد. لازم است مراتب را هنگام پذیرش و ثبت نام اولیه به دانشگاه/ دانشکده خود اعلام نموده و شهریه تحصیلی خود را (هر ساله به تصویب هیئت امنای دانشگاه محل تحصیل می رسد) تا پایان دوره تحصیلی پرداخت نمایند، در غیر این صورت اگر آموزش رایگان استفاده کنند، در پایان دوره تحصیل مکلّف به انجام یا تسویه تعهّدات موضوع قانون فوق الذکر به نرخ سال اقدام می‌باشند.
۶ ـ مبالغ مربوط به هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، هزینه‌های ناظر به انصراف و اخراج دانشجویان داخل کشور، به شماره حساب ۴۲۰۱۰۰۰۰۴۰۰۱۰۳۳۱۰۱۰۰۲۶۶۷ IR نزد خزانه داری کل کشور واریز شود.
۷ـ با توجه به ابلاغ محرمانه موضوع ساماندهی ایفای تعهّدات در تاریخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ و با عنایت به تفاوت در زمان دریافت نامه از سوی دانشگاه/ دانشکده ها، به اطّلاع می رساند، صرفاً افرادی که تا تاریخ ۱۴۰۱/۹/۱ پرونده خرید تعهّدات و مستندات آنها تکمیل بوده و منتظر تأیید جهت پرداخت مبلغ بوده اند، امکان خرید با مبالغ قبلی را خواهند داشت.
ـ وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
ب ـ نامه شماره ۴۰۱/۱۱۲۲۵/م مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی
رئیس دانشگاه/ دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی ...
سلام علیکم
همان گونه که اطّلاع دارید هدف از برقراری سهمیه مناطق سه گانه (۱، ۲ و ۳) تربیت نیروی انسانی مورد نیاز کشور، توزیع عادلانه نیروی انسانی و بهره مندی همه آحاد جامعه، خصوصاً مناطق کم برخوردار بوده است. در راستای عمل به این قانون و رعایت عدالت آموزشی، موارد ذیل به منظور صدور گواهی اتمام تعهّدات موضوع قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی (آموزش رایگان) و مشمولین بهره مند از سهمیه مناطق ۱، ۲ و ۳ موضوع مصوبه ۳۰۹۲/ش شورای عالی انقلاب فرهنگی الزامی است:
۱ـ براساس مصوبه ۳۰۹۲/ش شورای عالی انقلاب فرهنگی و ماده ۴ آیین‌نامه اجرایی ماده ۷ قانون مربوط به خدمت پزشکان و پیراپزشکان، تعهّدات کلّیه فارغ التحصیلان سهمیه مناطق ۲ و ۳ دو برابر مدت تحصیل می‌باشد و متعهّدین بهره مند از سهمیه این مناطق موظّف می‌باشند به میزان یک برابر مدّت تحصیل در استان مورد تعهّد خدمت نموده و نسبت به انجام یا تسویه باقیمانده تعهّدات براساس قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی، اقدام نمایند.
۲ـ از آنجا که نظر مقنّن در برقراری سهمیه مناطق ۲ و ۳، خدمت در مناطقی است که از سهمیه آن استفاده کرده اند و استخدام و یا جذب ایشان در واحدهای تابعه دانشگاه/ دانشکده های علوم پزشکی مورد نظر نبوده و ایشان مکلّف به انجام تعهّدات به شرح فوق اعم از دولتی، عمومی غیردولتی، خصوصی و خیریه می‌باشند، فلذا اعلام عدم نیاز به متعهّدین یادشده امکان پذیر نبوده و متعهّدین قانوناً مکلّف به ایفای تعهّدات حداقل به میزان یک برابر در استان مورد تعهّد یا منطقه محروم تر می‌باشند.
۳ـ طول دوره کارورزی (اینترنی) رشته پزشکی، طول دوره طرح نیروی انسانی و طرح سربازی (ویژه آقایان) براساس گواهی ماده ۳ قانون خدمت پزشکان و پیراپزشکان در استان مورد تعهّد یا منطقه محروم تر، جزء ایفای تعهّدات محاسبه و از مدّت تعهّد کسر می‌شود.
۴ـ مستندات مؤید انجام تعهّد و خدمت در داخل کشور بعد از فراغت از تحصیل عبارت است از: گواهی انجام کار، گواهی انجام خدمت وظیفه عمومی، گواهی طی دوره تخصّصی پزشکی مصوّب دبیرخانه شورای عالی برنامه‌ریزی در داخل کشور و همچنین سوابق بیمه ای که صحّت آن احراز شده و مبیّن فعالیت مرتبط متعهّد با رشته تحصیلی وی در منطقه مورد تعهّد می‌باشد.
۵ ـ هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان دانش آموختگان و هزینه‌های ناظر به انصراف و اخراج دانشجویان به تفکیک و سال تحصیلی ۱۳۷۳ـ۱۳۷۲ تا سال تحصیلی ۱۳۹۰ـ ۱۳۸۹ (براساس معادل سازی مرکز ملّی آمار) و هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان از سال ۱۳۹۱ـ ۱۳۹۰ تا پایان سال تحصیلی ۱۴۰۲ـ۱۴۰۱ براساس میانگین شهریه دانشجویان شهریه پرداز (مطابق جدول ذیل) محاسبه خواهد شد. این مبالغ با مصوبه هیئت امنای دانشگاه قابل دریافت است.
هزینه خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان (ریال) برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند
ردیف ـ مقطع تحصیلی ـ دانش آموختگان سال تحصیلی ۱۳۷۴ـ ۱۳۷۳ تا پایان سال تحصیلی ۱۳۹۰ـ ۱۳۸۹
۱ـ کاردانی ـ ۳۵/۰۰۰/۰۰۰ .
۲ـ کارشناسی ـ .۴۲/۰۰۰/۰۰۰
۳ـ پزشکی ـ ۱۱۷/۰۰۰/۰۰۰ .
۴ـ دندانپزشکی ـ ۹۴/۰۰۰/۰۰۰.
۵ ـ داروسازی ـ ۸۴/۰۰۰/۰۰۰.
دانش آموختگان سال تحصیلی ۱۳۹۱ـ ۱۳۹۰ تا پایان سال تحصیلی ۱۴۰۲ـ ۱۴۰۱
۱۴۰/۰۰۰/۰۰۰.
۱۵۰/۰۰۰/۰۰۰.
۳۰۰/۰۰۰/۰۰۰.
۳۴۰/۰۰۰/۰۰۰.
۲۸۰/۰۰۰/۰۰۰.
از سال تحصیلی ۱۴۰۳ـ ۱۴۰۲ به بعد، پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه منطقه که مایل به استفاده از تحصیلات آموزش رایگان نمی‌باشند، مراتب را هنگام پذیرش و ثبت نام اولیه به دانشگاه/ دانشکده اعلام و شهریه تحصیلی خود را که هر ساله به تصویب هیئت امنای دانشگاه محل تحصیل می رسد تا پایان دوره تحصیلی پرداخت نمایند. در غیر این صورت و در صورت استفاده از آموزش رایگان، در پایان دوره تحصیل مکلّف به انجام یا تسویه تعهّدات موضوع قانون فوق الذکر به نرخ سال اقدام، تسویه حساب می‌باشند.
۶ ـ نظارت بر حُسن اجرای این بخشنامه بر عهده معاونت آموزشی دانشگاه/ دانشکده می‌باشد. در صورت بروز ابهام در تفسیر یا اجرای بخشنامه موارد ابهام به کمیسیون عالی تعهّدات وزارت متبوع منعکس و اتّخاذ تصمیم خواهد گردید.
۷ـ این بخشنامه شامل مشمولین بهره مند از سهمیه موضوع قانون برقراری عدالت آموزشی و سایر سهمیه های مصوّب شورای عالی انقلاب فرهنگی نخواهد بود.
۸ ـ سایر ابلاغیه های مغایر با این بخشنامه از جمله بخشنامه ۵۲/۷۷۸۲/د مورخ ۱۳۹۵/۱۱/۱۰ رئیس وقت مرکز خدمات آموزشی بلااثر می‌گردد.
ـ وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی"
در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل حقوقی، املاک و تنظیم مقرّرات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به موجب لایحه شماره ۱۰۷/۲۴۶۵ مورخ ۱۴۰۲/۹/۱۴ توضیحاتی داده که خلاصه آن به قرار زیر است:
"به موجب ماده ۷ لایحه قانونی اصلاح مواد ۷ و ۸ قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب سال ۱۳۵۸ «دانشجویان و هنرجویانی که بخواهند از آموزش رایگان در دانشگاه ها و مؤسّسات آموزش عالی داخل کشور استفاده نمایند مکلّفند برابر مدّتی که از تحصیل رایگان استفاده کرده اند در ایران خدمت نمایند. در صورت استنکاف از انجام تمام یا قسمتی از خدمت مذکور باید هزینه تحصیلات رایگان را تمام یا به تناسب مدّتی که خدمت نکرده اند به دولت بپردازند. دانشجویان و هنرجویانی که مایل به استفاده از تحصیلات رایگان نیستند مکلّف به پرداخت شهریه و هزینه تحصیلی می‌باشند.» همچنین مطابق تبصره ماده یادشده «آیین‌نامه مربوط به احتساب هزینه تحصیلات عالی و نحوه خروج از کشور افراد مذکور و نیز نحوه اشتغال آنان از طرف وزارت فرهنگ و آموزش عالی تهیه و پس از تصویب هیئت وزیران اجرا خواهد شد.»
مطابق ماده ۱ آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده ۷ قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی، دانشجویان دانشگاه ها و مؤسّسات آموزش عالی و هنرجویان مؤسّسات آموزش عالی هنری که از تحصیلات رایگان موضوع قانون اصلاح ماده هفت قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیلی اطفال و جوانان ایرانی استفاده می کنند مکلّفند برابر مدّت تحصیل رایگان خود در ایران خدمت نمایند.
مطابق تبصره ۱ ماده فوق، دانشجویان و هنرجویان مذکور در این ماده که مایل به استفاده از تحصیلات رایگان نیستند باید شهریه و هزینه تحصیلی اعلام شده از طرف وزارت فرهنگ و آموزش عالی را هنگام ثبت نام به محل تحصیل خود بپردازند. همچنین به موجب تبصره ۲ ماده یادشده شهریه دانشجویان و هنرجویان مشمول تحصیلات رایگان در هر دانشگاه یا مؤسّسه آموزش عالی پس از بررسی وزارت فرهنگ و آموزش عالی پس از بررسی وزارت فرهنگ و آموزش عالی تعیین و پرداخت خواهد شد و افزایش یا کاهش آن نیز با وزارت مذکور خواهد بود. مطابق ماده ۴ آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده ۷ موضوع لایحه قانونی اصلاح مواد ۷ و ۸ قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی، هریک از دانشجویان و هنرجویان مشمول ماده هفت قانون مذکور در صورتی که تمام یا قسمتی از خدمت مذکور در ماده یک این آیین‌نامه را انجام ندهند باید هزینه تحصیلات خود را اعم از شهریه و کمک های دریافتی به طور کامل یا به تناسب عدم انجام خدمت نقداً از طریق وزارت فرهنگ و آموزش عالی به دولت بپردازند. همچنین مطابق تبصره ماده فوق، هزینه تحصیلی هر دانشجو یا دانش آموخته اعم از شهریه یا مابه التفاوت شهریه و کمک های دریافتی که دانشجو یا دانش آموخته در صورت استنکاف از انجام تمام یا قسمتی از خدمت مذکور در ماده یک این آیین‌نامه مکلّف به پرداخت آن خواهد بود به وسیله وزارت فرهنگ و آموزش عالی تعیین و دریافت خواهد شد. وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی به موجب قانون تشکیل وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی از تاریخ ۱۳۶۴/۷/۲۴ تشکیل گردیده و با تصویب این قانون وزارت بهداری و بهزیستی منحل می‌شود و کلّیه وظایف، اختیارات، امکانات، کارکنان دارایی ها، اعتبارات و تعهّدات وزارت بهداری و بهزیستی و سازمان های وابسته به آن و آن قسمت از وظایف، اختیارات، امکانات، کارکنان، دارایی ها، اعتبارات و تعهّدات وزارت فرهنگ و آموزش عالی در زمینه بهداشت، درمان و آموزش و پژوهش پزشکی به این وزارت منتقل می‌گردد.
وفق قانون تشکیلات و وظایف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مصوّب سال ۱۳۶۷ تدوین و ارائه سیاست ها، تعیین خط مشی ها و نیز برنامه‌ریزی برای فعالیت های مربوط به تربیت نیروی انسانی گروه پزشکی و تأمین بهداشت عمومی و ارتقاء سطح آن از طریق اجرای برنامه‌های بهداشتی و برنامه‌ریزی به منظور توزیع متناسب و عادلانه نیروی انسانی و سایر امکانات (آموزش پزشکی و تسهیلات بهداشتی ـ درمانی) کشور با تأکید اولویت برنامه‌های بهداشتی و رفع نیاز مناطق محروم و نیازمند، بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی می‌باشد. همچنین برابر بند ۷ـ۱ سیاست های کلّی سلامت نیز تولیت نظام سلامت برعهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار گرفته است. براساس مصوبه شماره ۳۰۹۲/دش مورخ ۱۳۶۵/۷/۲۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی، پذیرفته شدگان رشته های مختلف تحصیلی امتحان گزینش سال تحصیلی ۱۳۶۵ و ۱۳۶۶ سال های بعد از آن که با استفاده از سهمیه مناطق (به جز سهمیه منطقه ۱) و عشایر در مؤسّسات آموزش عالی پذیرفته می شوند، به دلیل امتیازات سهمیه ای که از آن برخوردار شده اند متعهّد می شوند که در همان منطقه یا منطقه محروم تر به مدّت دو برابر مدّت تحصیل دانشگاهی مطابق ضوابط رشته های تحصیلی خدمت نمایند. متعهّدین بهره مند از سهمیه مناطق موظّف می‌باشند به میزان یک برابر مدّت تحصیل در مناطق مورد تعهّد خدمت نموده و مابقی تعهّدات خدمتی را براساس قانون تأمین امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی به اتمام رسانند. شرکت کنندگان در آزمون سراسری براساس محل اخذ مدرک تحصیلی سه سال آخر دوره متوسطه جزو یکی از سهمیه های مناطق ۱، ۲ و ۳ محسوب می گردند. مطابق مفاد دفترچه های ثبت نام استفاده کنندگان ازسهمیه مناطق ۲ و ۳ (براساس ضوابط مربوط به تقسیم بندی سهمیه ها) علاوه بر تعهّدات شرعی و اخلاقی که بر عهده دارند به دلیل امتیازاتی که در پذیرش سهمیه ای که از آن برخوردار شده اند، متعهّد می شوند که پس از گذراندن دوره تحصیلی در مقطع و رشته ای که پذیرفته شده اند به مدّت دو برابر مدّت تحصیل در هریک از نقاط ایران (به تشخیص سازمان های ذی ربط) نسبت به ایفای تعهّد خود اقدام نمایند. ضمناً مفاد این تعهّد مانع از اجرای تعهّد آموزش رایگان نبوده و کلّیه پذیرفته شدگان باید تعهّد آموزش رایگان را نیز پس از اتمام تعهّد فوق انجام دهند. بنابراین تمامی پذیرفته شدگان در اجرای ماده ۷ لایحه قانونی اصلاح مواد ۷ و ۸ قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مکلّف به انجام تعهّدات می‌باشند. در اجرای مقرّرات فوق و به منظور انجام تعهّدات آموزش رایگان و با هدف ایجاد تعهّد برای ارائه خدمت در مناطق مورد نیاز، مبالغ مربوط به امکان خرید تعهّدات آموزش رایگان با رعایت موارد فوق، منطبق بر قیمت تمام شده آموزش (میزان سرانه تربیت دانشجو) محاسبه و اعمال می‌گردد که مراتب طی بخشنامه مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ ابلاغ گردیده است. هدف قانونگذار، انجام تعهّدات دانش آموختگان برخوردار از سهمیه مناطق ۲ و ۳ در مناطق کم برخوردار و مورد نیاز کشور بوده است. براین اساس کلّیه دانش آموختگان بهره مند از آموزش رایگان با سهمیه مناطق ۲ و ۳، لازم است حداقل به میزان یک برابر مدّت تحصیل در استان مورد تعهّد یا مناطق محروم تر خدمت نمایند و صدور نامه عدم نیاز ایفای تعهّدات آموزش رایگان از سوی دانشگاه ها و همچنین امکان خرید تعهّدات دانشجویان در حین تحصیل، از تاریخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ میسّر نمی‌باشد. در همین راستا مبالغ و هزینه اعلام شده برای خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، محاسبه و مطابق نامه مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ ابلاغ گردیده است.
شایان ذکر است خرید تعهّدات مربوط به استفاده از آموزش رایگان (از مقطع کاردانی تا دکتری حرفه ای)، تا سال ۱۳۹۵ بدون هیچ افزایشی براساس بخشنامه شماره ۳۳۱۶ مورخ ۱۳۷۳/۵/۲۵ محاسبه می گردید. درسال ۱۳۹۵، به منظور واقعی سازی مبالغ مذکور، جلسات متعدّدی با حضور همکاران معاونت آموزشی، امور حقوقی و امور مالی وزارت متبوع و دانشگاه های علوم پزشکی تشکیل و مبالغ جدید براساس نرخ تورم از سال ۱۳۷۳ تا ۱۳۹۵ محاسبه گردید، که ابتدا طبق نامه شماره ۱۰۰/۷۲۱ مورخ ۱۳۹۵/۸/۱۵ به دانشگاه ها ابلاغ شد، لیکن به دلیل عدم موافقت وزارت وقت، این موضوع به مرحله اجرا نرسید و نهایتاً مطابق نامه شماره ۱۰۰/۱۱۵ مورخ ۱۳۹۶/۲/۱۳، با دستور وزیر وقت مقرّر شد مبالغ مربوط به سال ۱۳۷۳ از سال ۱۳۹۶ سالیانه تا سقف ۱۰% افزایش و مبنای پرداخت موارد فوق الذکر قرار گیرد. پیرو بخشنامه یادشده و با توجه به ابهامات به وجود آمده، این وزارت طی بخشنامه شماره ۱۰۰/۱۳۵۵ مورخ ۱۴۰۱/۱۰/۱۹ نسبت به رفع ابهامات اقدام نموده که حسب مفاد بخشنامه مزبور محاسبه مبالغ و هزینه اعلام شده برای خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، مطابق نامه مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ به صورت سالیانه محاسبه می‌شود. مبنای محاسبه خسارت و هزینه‌های ناظر به انصراف و اخراج کلّیه دانشجویان، مطابق هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان محاسبه می‌شود. منظور از «پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه منطقه» قید شده در ردیف ۵ بخشنامه مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ «هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان دانش آموختگان و هزینه‌های ناظر به انصراف و اخراج دانشجویان، به تفکیک از سال تحصیلی ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۲ تا سال تحصیلی ۱۳۹۰ـ ۱۳۸۹ (براساس معادل سازی مرکز ملّی آمار) و هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان ازسال ۱۳۹۱ـ ۱۳۹۰ تا پایان سال تحصیلی ۱۴۰۲ـ ۱۴۰۱ براساس میانگین شهریه دانشجویان شهریه پرداز (مطابق جدول ذیل) محاسبه خواهد شد. این مبالغ با مصوبه هیئت امنای دانشگاه قابل دریافت است»؛ سهمیه های منطقه یک/ آزاد، شاهد/ ایثارگر و رزمنده می‌باشد، لذا از سال تحصیلی ۱۴۰۳ـ ۱۴۰۲ به بعد، پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه های منطقه یک/ آزاد، شاهد/ ایثارگر و رزمنده که مایل به استفاده از تحصیلات آموزش رایگان نمی‌باشند لازم است مراتب را هنگام پذیرش و ثبت نام اولیه به دانشگاه/ دانشکده خود اعلام نموده و شهریه تحصیلی خود را (هرساله به تصویب هیئت امنای دانشگاه محل تحصیل می رسد) تا پایان دوره تحصیلی پرداخت نمایند، در غیراین صورت اگر از آموزش رایگان استفاده کنند، در پایان دوره تحصیل مکلّف به انجام یا تسویه تعهّدات موضوع قانون فوق الذکر به نرخ سال اقدام می‌باشند. مبالغ مربوط به هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، هزینه‌های ناظر به انصراف و اخراج دانشجویان داخل کشور، به شماره حساب ۴۲۰۱۰۰۰۰۴۰۰۱۰۳۳۱۰۱۰۰۲۶۶۷ IRنزد خزانه داری کل کشور واریز شود. با توجه به ابلاغ محرمانه موضوع ساماندهی ایفای تعهّدات در تاریخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ و با عنایت به تفاوت در زمان دریافت نامه از سوی دانشگاه/ دانشکده ها، صرفاً افرادی که تا تاریخ ۱۴۰۱/۹/۱ پرونده خرید تعهّدات و مستندات آنها تکمیل بوده و منتظر تأیید جهت پرداخت مبلغ بوده اند، امکان خرید با مبالغ قبلی را خواهند داشت و ادامه فرآیند خرید تعهّدات افراد تا تاریخ ۱۴۰۱/۹/۱ با مبالغ قبلی نیز، میسّر می‌باشد. شایان ذکر است به موجب نامه شماره ۱۰۵/۷۹۱/د مورخ ۱۴۰۲/۸/۱۷ نماینده وزیر و دبیر هیئت امناء، مجامع و شوراها مبالغ یادشده در دستورکار مشترک دور دوم سال ۱۴۰۱ هیئت های امناء دانشگاه های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کشور مورد تصویب قرار گرفته است. هیئت عمومی دیوان عدالت اداری نیز در دادنامه‌های متعدّدی با توجه به بند (الف) ماده ۴۹ قانون برنامه پنج ساله چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و بند (ب) ماده ۲۰ قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و ماده ۱ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور دائر بر این که دانشگاه ها و دانشکده های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کشور در امور مالی، معاملاتی، اداری و استخدامی تابع مصوبات هیئت های امناء مربوطه می‌باشد صراحتاً اعلام نموده است، هیئت امناء دانشگاه ها اجازه و اختیار دارند که در خصوص موضوعات مالی بدون الزام به رعایت سایر مقرّرات اتّخاذ تصمیم نماید.
همان گونه که استحضار دارید، تعهّداتی که بر مبنای قانون ایجاد گردیده صرفاً به موجب تصریح قانون اسقاط می‌گردد و چنانچه افراد بهره مند از سهمیه استانی بدون انجام خدمات قانونی در نقاط مورد تعهّد مُجاز به آزادسازی تعهّدات باشند و یا به دلیل توانایی خرید تعهّدات با پرداخت هزینه‌های مربوطه نسبت به آزادسازی تعهّدات اقدام نمایند در حالی که با استفاده از سهمیه این قانون برای قبولی استفاده نموده اند و این تصمیم نیز از این جهت بوده که این افراد پس از پایان تحصیلات به استان مربوطه مراجعت نموده و نسبت به ارائه خدمات تخصّصی به بیماران هم استانی خویش اقدام نمایند و نتیجه انجام تعهّدات قانونی ایشان خالی شدن مراکز درمانی از پرسنل تحصیل کرده خواهد بود که قانونگذار در راستای حمایت از ساکنین شهرها و مناطق محروم آن منطقه با تدبیر و حکمت نسبت به تصویب قانون جهت پذیرش دانشجو اقدام نموده است. با عنایت به مستندات و استدلالات پیش گفت هیچ گونه تعارض و تضادی در مفاد بخشنامه‌های صادره با قوانین و مقرّرات جاری ملاحظه نمی‌گردد و تقاضای شاکیان دایر بر ابطال بخشنامه‌های صدرالذکر بلاوجه و محکوم به رد است. بنا به مراتب معنونه صدور رأی به رد شکایت مطروحه مورد استدعا است."
هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۱۴۰۵/۳/۱۹ با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و رؤسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رأی مبادرت کرده است.
رأی هیئت عمومی
با توجه به مجوّز قانونی مندرج در ماده ۷ قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب سال ۱۳۵۸ که مقرّر می دارد: «دانشجویان و هنرجویانی که بخواهند از آموزش رایگان در دانشگاه ها و مؤسّسات آموزش عالی داخل کشور استفاده نمایند مکلّفند برابر مدّتی که از تحصیل رایگان استفاده کرده اند در ایران خدمت نمایند. در صورت استنکاف از انجام تمام یا قسمتی از خدمت مذکور باید هزینه تحصیلات رایگان خود را اعم از شهریه و کمک های دریافتی به طور کامل یا به تناسب مدّتی که خدمت نکرده اند به دولت بپردازند. دانشجویانی که مایل به استفاده از تحصیلات رایگان نیستند مکلّف به پرداخت شهریه و هزینه تحصیلی می‌باشند»، بنابراین اعلام ممنوعیت آزادسازی مدارک تحصیلی دانش آموختگان علوم پزشکی بدون اجرای کامل تعهدات آنان برخلاف تصریح قانونگذار بوده و مصوبه شماره ۳۰۹۲ مصوب سال ۱۳۶۵ شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز حکمی در خصوص امکان یا عدم امکان خرید تعهّدات خدمت صادر نکرده و صرفاً به افزایش میزان تعهّد پرداخته است. با توجه به مراتب فوق، بند ۱ بخشنامه شماره ۱۰۰/۱۳۵۵ مورخ ۱۴۰۱/۱۰/۱۹ و بند ۲ نامه شماره ۱۴۰۱/۱۱۲۲۵/م مورخ ۱۴۰۱/۸/۲۲ وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی خلاف قانون و خارج از حدود اختیار بوده و مستند به بند ۱ ماده ۱۲ و ماده ۸۸ قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال ۱۳۹۲ ابطال می‌شود. این رأی براساس ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب ۱۴۰۲/۲/۱۰) در رسیدگی و تصمیم‌گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است.
رئیس هیئت عمومی دیوان عدالت اداری ـ احمدرضا عابدی
دیدگاه شما